ページ3:

๔.) การใช้คำถามเชิงวาทศิลป์ (ปฏิปุจฉา) คือ คำถามที่
ไม่ต้องการคำตอบ ใช้เพื่อเรียกร้องความสนใจหรือ
กระตุ้นให้เกิดความคิด เช่น
แม่เลี้ยงลูกมาถึงเจ็ดขวบ เคราะห์ประจวบจากแม่หาเห็นไม่
จะคิดถึงลูกบ้างฤาอย่างไร ถ้าหาไม่ใจแม่ไม่คิดเลย
จากบทประพันธ์นี้ พลายงามได้พูดและถามคำถามเชิงตัดพ้อ
กับแม่วันทอง แต่ไม่ต้องการคำตอบ ซึ่งแสดงให้เห็นชัดถึงความ
เป็นปฏิปุจฉา
๕) การใช้ภาพพจน์
๕.๑)อุปมาโวหาร
ชนะความงามหน้าดังเทียนชัย
คราวนั้นเมื่อตามไปกลางป่า หน้าดำเหมือนหนึ่งตามินหม้อไหม้
เขาฉดไปเหมือนลงทะเลลึก
9
บทประพันธ์นี้จะใช้ภาพพจน์อุปมา เพื่ออธิบายความรู้สึกต่าง ๆ
ซึ่งจะมีการใช้คำว่า เหมือนและดัง เป็นคำเปรียบเทียบกับสิ่งอื่น
เช่น หน้าดำเหมือนหนึ่งตามินหม้อไหม้ หมายความว่า รู้สึกเป็นทุกข์
งามหน้าดังเทียนชัย หมายความว่า รู้สึกเป็นสับ
เขาฉุดไปเหมือนลงทะเลลึก หมายความว่า รู้สึกเป็นทรมาณ
ญ
จ

ページ4:

๕.๒ ) อุปลักษณ์
เจ้าพลายงามตามรับเอากลับมา ที่นี่หน้าจะเป็นน้ำหมึก
กำเริบใจด้วยเจ้าไวยกำลังอีก
"'
จะพาแม่ตกลึกให้ตาย
จากบทประพันธ์นี้ประโยค หน้าจะดำเป็นน้ำหมึก
เป็นการเปรียบว่าตนจะทุกข์เป็นอย่างยิ่ง ซึ่งจะใช้คำว่า เป็น
นำมาเปรียบเทียบคำว่าน่าจะดำ กับ น้ำหมึก
๕.๓) อติพจน์
ดับโมโหโกรธาข้าว่าไป
ครานั้นขุนช้างได้ฟังว่า แคนดังเลือดตาจะหลั่งไหล
เราก็ไม่ว่าไรสุดแค่
บทประพันธ์นีขุนช้างโกรธที่จมื่นไวยพาตัวนางวันทองไปอยู่ด้วย
แต่ทำเป็นน้ำขุ่นไว้ใน นำใส่ไว้นอก ก็คือไม่แสดงความโกรธออกมา
โดยประโยคแค้นดัง เลือดตาจะหลั่งไหล เป็นการกล่าวเกินจริง
๕.๔) สักพจน์
ใต้เตียงเสียงหนูก็ถูกถูก แมงมุมทุ่มอกที่ริมฝา
ยิ่งหวาดหวั่น พรั่นตัวกลัวมรณา ดังวิญญานางจะพรากไปจากนาย
จากบทประพันธ์นี้มีการใช้สักพจน์ คือ เป็นการเลียนเสียง
ธรรมชาติ ซึ่งปรากฏในประโยค "โต๋เตียงเสียงหนูก็ถูกกก”
แสดงถึงเสียงของหนูที่เคลื่อนไหวอยู่ใต้เตียงเกิดเสียงกุ๊กกก

ページ5:

ว) การใช้โวหาร
๒.๑) การบรรยายโวหาร
ว่าพลางเอนแอบลงูแนบข้าง จูบพลางชวนชุดพิสมัย
ลูบไล้พิไรปลอบให้ชอบใจ
เป็นไรจึงไม่ฟื้นตื่นนิทรา
บทประพันธ์นี้มีการบรรยายถึงการกระทำของขุนแผนโดย
แปลบทความได้ว่า ขุนแผนพูดแล้วก็ก้มลงนอนข้างๆนางวันทอง
พร้อมกับจูบ ลูบไล้และถามนางวันทองว่าทำไมไม่ตื่นขึ้นมาคุย
กับขุนแผน
๖.๒) การอุปมาโวหาร
วันทองตัวมันเหมือนรากแก้ว ถ้าตัดโคนขาดูแล้วก็ใบเดี่ยว
ใครจะควรสู่สมอยู่กลมเกลียว ให้เด็ดเดี่ยวกันแต่วันนี้
บทประพันธ์นี้มีการใช้อุปมาโวหารเพื่อเปรียบเทียบ
นางวันทองเป็นเหมือนรากแก้ว ที่ถ้าถูกตัดโคน
ว.๓) การพรรณนาโวหาร
ครานั้นวันทองผ่องโสภา ครั้นรู้ว่าลูกยาหากลัวไม่
ลุกออกมาพลันด้วยทันใด พระหมื่นไวยเข้ากอดเอาบาทา
บทประพันธ์นี้มีการใช้พรรณนาโวหารเพื่อกล่าวถึงการกระทำ
ของวันทองที่มีการลุกขึ้นอย่างไว และพลายงามก็เข้ากอดที่เท้า

ページ6:

(ส.) ลีลาการประพันธ์ (รสทางวรรณคดีไทย)
๙.๑)พิโรธวาทั้ง
ยิ่งคิดเดือดดาลทะยานใจ
ฉวยได้กระดานชะนวนมา
ร่างฟ้องท่องเทียบให้เรียบร้อย ถ้อยคำถี่ถ้วนเป็นหนักหนา
-สะท้อนถึงอารมณ์โกรธแค้นและสะเทือนใจ
๔.๒) ลดาปงคพิสัย
วันนี้แม่จะลาพ่อพลายแล้ว จะจำจากลูกแก้วไปสูญสิ้น
พอบ่ายก็จะตายลงถมดิน ผินหนํามาแม่จะขอชม
เกิดมาไม่เหมือนกับเขาอื่น
มิได้ชันเชยชิดสนิทสนม
มีการใช้ถ้อยคำที่ทำให้เกิดความเศร้าสะเทือนใจและเกิดความ
สงสารในชะตากรรมของตัวละคร
๙.๓) นารีปราโมทย์
-
ว่าพลางเอนแอบลงแนบข้าง จูบพลางชวนชุดพิสมัย
ลูบไล้พิไรปลอบให้ชอบใจ
ขุนแผนได้เกี้ยวพาราสีแม่วันทอง
๙.๔ ) เสาวรจนี
เป็นไรจึงไม่ฟื้นตื่นนิทรา
พร้อมญาติขาดอยู่แต่มารดา นึกนึกตรึกตราละห้อยหวน
โอ้แม่วันทองช่างหมองมวล ไม่สมควรเคียงคู่ขุนช้าง
- มีการชมโฉมแม่วันทอง

ページ7:

๕.๕) นาฎการ
บ่าวผู้หญิงวิ่งไปอยู่งกงัน
ต่างคนทรดนังบังประต
ขุนช้างเห็นข้าไม่มาใกล้
เห็นนายนั้นแก้ผ้ากางขาอยู่
ตกตะลึงแดดไม่เข้ามา
ขัดใจลุกขึ้นทั้งแก้ผ้า
แหงนเถ่อเฟือปังยืนจังกา
9
ย่างเท้าก้าวมาไม่รู้ตัว
ไม่นุ่งผ่อนนุ่งผ้าดูน่ากลัว
ยายจุ๊นงันงกยกมือไหว้ นั่นพ่อจะไปไหนพ่อทนหัว
ขุนช้างมองดตัวก็ตกใจ
4
ยายจันไปเอาผ้าให้ข้
สองมือปิดขาเหมือนท่าเปรต ใครมาเทศน์เอาผ้ากูไปไหน
ให้นึกอดสูหมู่ข้าไท
-
นาฏการ เป็นการใช้คำแสดงการเคลื่อนไหว เช่น
- บ่าวผู้หญิงวิ่งไปอย่งกงัน
- ตกตะลึงแดดไม่เข้ามา
ข
- สองมือปิดขาเหมือนท่าเปรต
ต่างคนทรดนังบังประตู
ยายจันงันงกยกมือไหว้
๕.๖) บุคคลวัต
ดุเหว่าเป็นเสียงสำเนียงก้อง ระฆัง ฆ้องขานแข่งในวังหลวง
วันทองน้องนอนสนิททรวง จิตง่วงระงับสู่ภวังค์
บุคคลวัตเป็นการสมมติให้สิ่งไม่มีชีวิตและสัตว์ มีความรู้สึก
และแสดงออกเหมือนมนุษย์ ซึ่งบุคคลวัตในบทประพันธ์นี้
คือ
ดุเหว่าเราเสียงสำเนียงก้อง - การ้องเสียงดัง
ระฆังของขานแข่งในวังหลวง - เสียงระฆังดัง

ページ8:

๖.๔) การเทศนาโวหาร
มีธุระสิ่งไรในใจเจ้า พ่อ จงเล่าแก่แม่แล้วกลับบ้าน
มิควรทำเจ้าอย่าทำให้รำคาญ อย่าหาเหมือนพ่อนักคะนองใจ
บทประพันธ์นี้มีการใช้เทศนาโวหาร โดยแม่วันทอง
มีการว่ากล่าวตักเตือนพลายงามไม่ให้ทำตัวเหมือนพ่อ
๗.)รสวรรณคดีสันสกฤต
๗.๑) หาสยรส : ขบขัน
ขุนช้างเห็นข้าไม่มาใกล้ ขัดใจลุกขึ้นทั้งแก้ผ้า
แห่งนเถ่อเปื้อปังยื่นจังกา
๗.๒) เราทรส : โกรธ
ย่างก้าวมาไม่รู้ตัว
พ
ครานั้นพระองค์ผู้ทรงเดช ฟังเหตุขุ่นเคืองเป็นนักหนา
อ้ายหมื่นไวยทาใจอนั่งการ
๗.๓) อัพภูตรส : พิศวง/ประหลาดใจ
ตกว่าบ้านเมืองไม่มีนาย
ลืมตาเหลียวหาเจ้าวันทอง ไม่เห็นน้องห้องสว่าง ตะวัน สาย
ผ้าผ่อนค่อนแก่นไม่ติดกาย เห็นม่านขาดเรี่ยราดประหลาดใจ
๔.) จินตภาพ
ข้าไทนอนหลับลงทับกัน
กระจก ฉากหลากสลับกับแอมอาม
สะเดาะกลอนถอนลั่นถึงชั้นสาม
อร่ามแสงโดมแก้ว นัก นา